Rekreacja - Szlak kajakowy rzeki Łyny

Łyna jest największą rzeką regionu i jedenastą pod względem długości rzeką w Polsce (264 km). Jej źródła znajdują się na wschodnich stokach Garbu Lubawskiego, około 10 km na północ od Nidzicy, na wysokości 155 m n.p.m.  Po prawie 200 km bardzo malowniczego i niezwykle interesującego biegu, na wysokości 27 m n.p.m. przekracza granicę Polski z Rosją i pod nazwą Ława po kolejnych 64 km uchodzi  do Pregoły, jako jej lewobrzeżny dopływ.

Rzeka płynie przez  Pojezierze Olsztyńskie i Nizinę Sępopolską. Nad Łyną leżą następujące miasta: Olsztyn, Dobre Miasto, Lidzbark Warmiński, Bartoszyce i Sępopol po stronie polskiej oraz Frydląd (Prawdinsk) i Welawa (Znamieńsk) po stronie rosyjskiej. Najważniejszymi  dopływami  lewobrzeżnymi są Marózka, Kortówka i Elma, prawobrzeżnymi Wadąg, Symsarna, Pisa Północna i Guber.

Na całej długości spławnej (oprócz odcinka przez rezerwat Las Warmiński) prąd rzeki jest spokojny, miejscami umiarkowany, nieliczne odcinki bardziej wartkie (jak np. przełom rzeki w lesie miejskim w Olsztynie) nie są trudne do pokonania nawet dla niezbyt doświadczonego kajakarza.

Początkowy sześciokilometrowy odcinek jest bardzo trudny do przepłynięcia w okresie wegetacji roślin. Odcinek przez rezerwat „Las Warmiński” zawsze jest bardzo trudny i uciążliwy, a przepłynięcie wymaga zgody z Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. Odcinek przez ośrodek Rady Ministrów Łańsk  wymaga zgłoszenia zamiaru przepłynięcia służbie ochrony ośrodka. Przeszkodami na trasie spływu są powalone drzewa oraz elektrownie wodne. Przenoski są oznakowane, raczej krótkie i nie sprawiające większych kłopotów.
Pewnym mankamentem szlaku jest niezbyt rozwinięta baza noclegowa wzdłuż brzegów, dlatego spływ należy starannie zaplanować, jeżeli ruszamy na kilkudniową wycieczkę, zabrać ze sobą sprzęt biwakowy. Na szczęście w ostatnim czasie pojawiają się nowe miejsca biwakowe, jak chociażby urządzone w dolnym biegu Łyny przez Stowarzyszenie „Ożywić Łynę”. Z uwagi na możliwość dojazdu i transportu kajaków jak najbliżej źródeł rzeki, dogodnym miejscem początku spływu jest wieś Brzeźno Łyńskie.

Najwygodniejszym miejscem zakończenia spływu jest wieś Stopki, około 4 km przed granicą państwa. Krajobraz przez który płynie Łyna, zmienia się wraz z przekroczeniem granic makroregionów geograficznych. W górnym biegu Łyna przepływa przez kilka jezior (Persing, Kiernoz Mały i Wielki, Łańskie, Ustrych), płynie w malowniczej, dość szerokiej dolinie otoczonej pięknymi lasami Puszczy Napiwodzko-Ramuckiej.

W Kurkach do Łyny wpada ciekawa, ale dość uciążliwa ze względu na przenoski  rzeka Marózka, która bierze początek niedaleko słynnych pól bitwy pod Grunwaldem. Poniżej jez. Łańskiego i  Ustrych, Łyna tworzy malowniczy i trudny do pokonania przełom w rezerwacie Las Warmiński.

Pokonawszy przełom, Łyna zwalnia bieg i płynie szeroką, miejscami zabagnioną doliną. Taki krajobraz tworzy doskonałą okazję do obserwacji ptactwa. Zobaczyć tu można łabędzie, czaple i liczne bociany, z których słynie ten region, a także żurawie i kaczki krzyżówki. Poza tym ptaki wodno-błotne- gągoły, cyraneczki, tracze, nurogęsi, perkozy, dość sporo jest bekasów piskliwych zrywających się dosłownie sprzed dziobu płynącego kajaka. Nad nami latać będą drapieżniki – myszołowy i bieliki.

Ptactwa jest dużo nawet na miejskim odcinku w Olsztynie. W mieście rzeka tworzy kolejny malowniczy przełom. Na północnej granicy Olsztyna do Łyny wpada Wadąg, który jest końcowym wspólnym odcinkiem dla dwóch ciekawych szlaków kajakowych, rzeki Dadaj z Pisą Warmińską i rzeki Kośny z Kiermasem. Obie rzeki  łączą się w Barczewie.  Niosą czystą wodę, na kamieniach w Pisie Warmińskiej łatwo spostrzec  krasnorosty. Bogactwo fauny i krajobraz wokół rzek jest podobny do tego wzdłuż Łyny.

Wszystkie z naszych rzek poprzegradzane są tamami.  Na północy granicy Olsztyna stoi elektrownia Łyna, zbudowana w 1907 roku, kilka kilometrów dalej, poprzedzona malowniczym sztucznym jeziorem, elektrownia Brąswałd.  Na odcinku koło tej miejscowości rzeka w końcu lat 30 XX w. skierowana została do elektrowni nowym korytem.  Starorzecze jest niespławne, niesie niewiele wody, służy jako kanał ulgi dla elektrowni. Tam gdzie zapór nie stworzył człowiek, zastępują go bardzo liczne obecnie w naszym regionie bobry. Te spore ważące nawet 32 kg i mające metr długości, gryzonie żyją w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki, kopiąc nory w ziemi lub budując  żeremia. Śladem ich bytowania są okorowane drzewa. Zwierzęta te staja się coraz mniej płochliwe i coraz łatwiej je dostrzec zachowując się na rzece cicho i spokojnie.

Za Dobrym Miastem Łyna płynie znów przez lasy, tym razem Lasy Wichrowskie. W okolicy Lidzbarka Warmińskiego rzeka płynie dość głęboką miejscami wąską doliną. W tym mieście wpada do Łyny kolejna rzeka Pojezierza Olsztyńskiego, tworząca przed Lidzbarkiem malowniczy przełom – Symsarna.
Poniżej miasta krajobraz Łyny został niedawno mocno zmieniony przez budowę dwóch elektrowni wodnych. Z tego powodu nurt rzeki z wartego stał się w okolicy Wojdyt  i Kotowa spokojny i powolny, a w krajobrazie pojawiły się dwa sztuczne jeziora. Następne trzy elektrownie powstaną na odcinku  do Sępopola w najbliższych latach.

Za Lidzbarkiem Warmińskim Łyna wpływa na Nizinę Sępopolską, i początkowo płynie w głęboko wciętej w otaczający teren dolinie. Rozległy, nizinny  krajobraz pojawia się dopiero za Bartoszycami, nie jest on jednak monotonny, co pewien czas na brzegach rzeki pojawiają się zagajniki, a rzeka dość mocno meandruje.

W Sępopolu wpada do Łyny Guber, rzeka mająca swój początek w jez. Guber w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich. Za Sępopolem Łyna staje się coraz szersza, nurt coraz wolniejszy. To efekt wybudowania tamy i elektrowni wodnej we Frydlądzie (Prawdinsk), znajdującej się już granicą rosyjską.

Do pobrania wersja elektroniczna:  Przewodnik – "Kajakiem po Łynie"  ( pdf )

TRASA SPŁYWU KAJAKOWEGO RZEKĄ ŁYNĄ

0,0 km
Brzeźno Łyńskie. Kajaki wodujemy przy moście drogowym. Z tego miejsca możemy urozmaicić szlak płynąc w górę rzeki, aby zwiedzić jez. Brzeźno.

0,7 km
Jez. Kiernoz Mały (pow. 0,54 km² gł. maks. 11 m), kierujemy się w stronę przeciwległego brzegu gdzie wśród trzcin odnajdujemy 300 m odcinek rzeki prowadzący na jez. Kiernoz Wielki (pow. 0,82 km² gł. maks. 15 m). Trzymając się prawego brzegu mijamy wyspę kierując się w stronę widocznych zabudowań.

3,5 km
Miejscowość Kurki most w ciągu drogi Olsztynek-Szczytno. Po lewej stronie dopływ Marózki. W miejscowości sklep spożywczy oraz przystanek PKS. Często spływy rozpoczynają się z tego miejsca ze względu na lepszy dojazd.
Na ścianie kościoła w Kórkach pamiątkowa tablica – to tutaj Karol Wojtyła dowiedział się o nominacji na biskupa krakowskiego. Przed nami kilkukilometrowy odcinek rzeki, która wije się tu wśród wysokich trzcin.

6,0 km
Dopływamy do największego jeziora na szlaku jez. Łańskiego (pow. 11 km² gł. maks. 57 m). Charakteryzuje się ono bardzo czystą wodą oraz bogactwem fauny i flory. Możliwość podziwiania wielu gatunków chronionego ptactwa. Przez wiele lat jez. Łańskie było zamknięte dla ruchu turystycznego ze względu na ośrodek rządowy w Łańsku.
Właśnie tu wypoczywali między innymi sekretarze KC PZPR, gośćmi byli tu również Breżniew oraz Broz Tito. Lasy łańskie słynne były z bogactwa zwierzyny, na którą chętnie polowali także zagraniczni goście. Płyniemy wzdłuż lewego brzegu jeziora, podczas silnego wiatru należy uważać na tworzącą się wysoką falę.

10,0 km
Na lewym brzegu Ośrodek Wypoczynkowy Centrum Zdrowia Rybaki w Rybakach-najlepsze miejsce do nocleg na jez. Łańskim. Płyniemy dalej wzdłuż lewego brzegu, po prawej stronie mijając półkilometrowy półwysep Lalka. Jezioro zwęża się zaś brzegi stają się wyższe. Lekkim łukiem akwen skręca w lewo. Przed nami z daleka widoczna wyspa, przepływamy na prawą stronę jeziora mijając po kilkuset metrach budkę wartownika – od kilku lat pusta. Znajdujemy się w najbardziej uroczej północnej części jeziora.

15,5 km
Na prawym brzegu z oddali widoczne molo, tu wypływa kolejny odcinek rzeki. Znajdujemy się na terenie Ośrodka Prezesa Rady Ministrów w Łańsku – przepłynięcie przez jego teren wymaga wcześniejszego uzgodnienia z kierownictwem.

16,5 km
Wpływamy na przepiękne śródleśne jez. Ustrych (pow. 0,82 km² gł. maks. 13 m), objęte ochroną rezerwatu „Las Warmiński” – od jeziora, aż do miejscowości Ruś na przepłynięcie wymagana jest zgoda wojewódzkiego konserwatora przyrody. (odcinek ten można ominąć lądując na północno-zachodnim brzegu jez. Łańskiego i przewożąc kajaki do Rusi). Płyniemy wzdłuż jeziora.

19,0 km
Most na drodze lokalnej i mała elektrownia wodna. Lądujemy na prawym brzegu – konieczna 50 m przenoska. Rozpoczyna się 5-kilometrowy przełom Łyny z bardzo szybkim nurtem, kamienistymi mieliznami oraz wiatrołomami zmuszającymi do wysiadania z kajaku. Odcinek ten jest niezwykle malowniczy – płyniemy w głębokim jarze pośród wiekowych dębów i sosen. Woda bardzo przejrzysta, głębokość ok. 1 m, chociaż zdarzają się miejsca szczególnie za przeszkodami o, ponad dwumetrowych głębiach.

22,3 km
Resztki tamy młyńskiej Sójka oraz spalonego mostu. Największe emocje górskiego odcinka Łyny mamy już za sobą. Nurt rzeki powoli zwalnia, zaś brzegi stają się coraz niższe.

24,5 km
Wpływamy do wsi Ruś. W centrum zastawka spiętrzająca wodę, lądujemy na prawym brzegu konieczna 200 m przenoska mostem. Po prawej duży zakład hodowli ryb. Za zakładem po lewej stronie sklep spożywczy. Na dalszym odcinku Łyna staje się spokojna. Meandruje wśród łąk i wysokich trzcin, brzegi słabo dostępne.

31,0 km
Most na drodze lokalnej we wsi Bartąg. W miejscowości kilka gospodarstw agroturystycznych, także nad brzegiem rzeki, w których możemy znaleźć nocleg. Przed nami podobny do poprzedniego odcinka, etap do Olsztyna.

38,0 km
Łyna wpływa do Olsztyna, po drodze kilka mostów. Olsztyn jest stolicą województwa warmińsko-mazurskiego, liczącą sobie 172 tyś mieszkańców. Miasto znane z pięknego położenia, wśród 11 jezior znajdujących się w granicach miasta.

40,0 km
Mijamy most pod ulicą Seweryna Pieniężnego – wpływamy na obszar średniowiecznego miasta Olsztyna. Miasto dostało przywileje lokacyjne w roku 1353 z woli Kapituły Warmińskiej. W latach 1516-1519 oraz 1520-1521 administratorem okolicznych dóbr był Mikołaj Kopernik, który w roku 1521 podczas wojny polsko-krzyżackiej przygotowywał zamek do obrony.
W latach zaborów Olsztyn był także ważnym centrum kultywowania polskości. Po prawej widoczne mury obronne miasta oraz w oddali na wzgórzu najstarsza świątynia grodu nad Łyną z XIV w, kościół św. Jakuba – patrona miasta. Płyniemy dalej mijając betonowy most, w tym miejscu znajdowała się jedna z bram wjazdowych do miasta zwana Dolną.
Po prawej stronie mijamy knajpki, urokliwie położone nad samym brzegiem rzeki. Dalej po prawej stronie zamek, którego budowę rozpoczęto w roku 1346. Przez lata zamek był rozbudowywany i przebudowywany tak, aby zapewnić wygodę dla administratorów dóbr kapitulnych.
W swej historii zamek nie przechodził żadnego ciężkiego oblężenia w związku, z czym zachował się do dzisiejszych czasów w dobrym stanie. W zamku badania prowadził Mikołaj Kopernik, świadectwem, czego jest fragment tablicy astronomicznej – jedyne urządzenie astronomiczne, jakie pozostało po naukowcu.
Przed nami most drogowy i jaz spiętrzający wodę. Lądujemy na lewym brzegu i przenosimy kajak około 50 m, spłynięcie pochylnią za jazem grozi wypadkiem, ponieważ w wodzie znajdują się niewidoczne łamacze kry lodowej.

41,0 km
Zaczyna się kolejny malowniczy przełom rzeki Łyny. Ciekawym jest fakt, iż przełom znajduje się w granicach administracyjnych miasta.

45,5 km
Z prawej strony duże rozlewisko ujścia Wadągu. 200 m dalej spiętrzająca wodę elektrownia wodna, wybudowana w roku 1907 o mocy 0,7 MW. Przenosimy kajak prawą stroną około 200 m. Poniżej elektrowni nurt wyraźnie zwalnia.

48,5 km
Most na drodze lokalnej, wpływamy na kolejne jezioro zaporowe. Trzymamy się prawego brzegu. Po prawej stronie urokliwie położony Camping Dywity - możliwość rozbicia namiotu oraz noclegu w domkach. Płyniemy dalej prawym brzegiem tak, aby odnaleźć 400 m kanał, który doprowadzi nas do kolejnej elektrowni. Główne szerokie koryto zwane Starą Łyną skręca w lewo. Pokonanie starorzecza jest nie możliwe ze względu na brak przepływu wody, która kierowana jest na elektrownię.

51,4 km
Elektrownia Bronswald, o mocy 2,2 MW, wybudowana w 1939 roku, różnica poziomu wód 8,5 m. Konieczność 50 m przenoski lewą stroną wzdłuż budowli.

52,0 km
Małe rozlewisko Kesing, dalej kolejny fragment kanału, który wprowadza nas na jez. Mosąg o pow. 0,92 km².

54,2 km
Z daleka widoczny most na drodze Brąswałd-Berkweda, będący jednocześnie awaryjnym jazem elektrowni. Najczęściej zastawki nie są wystarczająco podniesione, aby mógł przepłynąć kajak – lądujemy na lewym brzegu 50 metrowa przenoska. Dalej szerokość koryta do 30 m, nurt miejscami szybki .

55,8 km
Połączenie kanału ze starorzeczem, dalej Łyna meandruje po bagnistej dolinie.

67,0 km
Osada Kłódka, możliwość noclegu po prawej stronie za mostem - konieczność wcześniejszego uzgodnienia noclegu z właścicielem terenu, numer telefonu na znaku pola namiotowego.

73,5 km
Osada Knopin, rzeka nie zmienia charakteru w oddali widoczne zabudowania Dobrego Miasta.

78,0 km
Koryto rzeki rozwidla się. W lewo starorzecze zwane Małą Łyną, my płyniemy prosto.

79,0 km
Dobre Miasto, lokalny ośrodek administracyjno-gospodarczy. Dobre Miasto uzyskało prawa miejskie w 1329 roku, najstarsza część zabudowań położona na wyspie w ramionach rzeki Łyny. Po drodze mijamy imponujący budynek kolegiaty z XIV wieku, która niegdyś oprócz funkcji sakralnych spełniała rolę obronną.
Kościół dominujący w zabudowaniach kolegiaty jest jednym z największych na Warmii, bogate wyposażenie głównie barokowe – ołtarz, chrzcielnica, ambona. W ołtarzu w lewej nawie przy filarze, cenna późnogotycka rzeźba Boga Ojca. Dalej elektrownia wodna, lądowanie na prawym brzegu, około 150 m przenoska kajaków.

80,0 km
Z lewej strony połączenie z Małą Łyną, opuszczany Dobre Miasto.

86,5 km
Most drogowy w Smolajnach. Na lewym brzegu, w odległości 500 metrów od rzeki, barokowy zespół pałacowy – letnia rezydencja biskupów warmińskich, wielokrotnie bywał tu biskup Ignacy Krasicki. Obok pałacu dobrze utrzymany park dworski. W pałacu obecnie mieści się szkoła rolnicza, możliwość noclegu.
Poniżej Smolajn rzeka wpływa w kolejny kilkukilometrowy przełom. Dalej zwalnia swój bieg i silnie meandruje, brzegi trudno dostępne. Po około 5 km zaczynamy słyszeć drogę krajową nr 51, przepływamy pod mostkiem leśnej drogi. Kawałek dalej po prawej stronie znajduje się duży parking przy drodze nr 51, możliwość przenocowania na znajdującej się obok polanie (parking jest niewidoczny kiedy płyniemy rzeką, łatwo go przeoczyć).

106,0 km 
Po lewej stronie wieś Łaniewo, możliwość rozbicia namiotu na lewym brzegu za mostem drogowym. Na dalszym odcinku nurt rzeki przyspiesza, możliwe utrudnienia w postaci wiatrołomów.

120,0 km
Lidzbark Warmiński. Miasto powiatowe ok. 18,5 tyś mieszkańców, dawna stolica historycznej Warmii. Na terenie miasta do Łyny uchodzi jeden z większych jej dopływów rzeka Symsarna.
Pierwsze wzmianki o Lidzbarku Warmińskim sięgają roku 1241, kiedy to Krzyżacy po podbiciu znajdującego się tu grodu pruskiego umocnili go i obsadzili własną załogą.
W wyniku późniejszych ustaleń ziemie Warmii zostały oddane we władanie biskupów, którzy na swoją siedzibę przyjęli właśnie Lidzbark Warmiński. Przez lata kolejni biskupi upiększali miasto, które budziło podziw w całej Europie. Niestety działania wojenne nie omijały miasta, z czego największe zniszczenia przyniósł rok 1945, kiedy to Lidzbark Warmiński w ponad 50 procentach uległ zniszczeniu.
Do najważniejszych zabytków zachowanych do dzisiejszego dnia należą: zamek, kościół parafialny, oranżeria oraz wysoka brama wraz z pozostałościami murów obronnych. Najbardziej okazały z nich jest gotycki zamek zbudowany na planie kwadratu 48,5 m na 48,5 m z dziedzińcem krużgankowym.
Posiada wieloboczną wieżę oraz 3 smukłe wieżyczki w narożach. We wnętrz unikat stanowi m. in. refektarz z polichromią z przełomu XV i XVI wieku. Przedzamcze wraz z murem otaczającym zamek z dwiema basztami, międzymurzem oraz fosą pochodzą z XV wieku. Zamek jest wpisany do rejestru zabytków klasy światowej. Opłynąwszy zamek, Łyna rozwidla się. Obydwa ramiona blokuje elektrownia wodna, my płyniemy lewą odnogą. Prawy brzeg kanału tworzy groblę, lądujemy na nim i przenosimy ok. 50 m kajak do płynącego niżej koryta rzeki.

123,0 km
Wieś Markajmy, dogodne miejsce do rozbicia namiotu.

125,0 km
Elektrownia wodna Wojdyty. Lądowanie na lewym brzegu konieczna 100 m przenoska poniżej tamy. Jest to najnowsza elektrownia na Łynie powstała w 2002 roku. Stanowi pierwszy z sześciu projektowanych stopni wodnych pomiędzy Lidzbarkiem Warmińskim a granicą państwa, na którym odcinku różnica poziomu rzeki wynosi około 30 m.

126,5 km
Ujście rzeki Elmy, prąd staje się bardziej wartki.

136,5 km
Miejscowość Kotowo, Łyna wije się wśród malowniczych pól i zagajników, prąd wartki przeszkód utrudniających spływ brak.

162,0 km
Bartoszyce, lokalny ośrodek administracyjno-gospodarczy, około 30 tyś mieszkańców. Miasto założone w roku 1326, na terytorium pruskiego plemienia Bartów – stąd nazwa Bartoszyce. Bartoszyce do roku 1525 należały do Krzyżaków. W ponad 50 procentach zniszczone podczas drugiej wojny światowej.
Z dawnych czasów zachowało się kilka zabytków: Brama Lidzbarska oraz pozostałości murów obronnych z XV wieku, kościół p. w. św. Jana Ewangelisty z drugiej połowy XIV wieku ze zdobiącymi jego wnętrze gwieździstymi sklepieniami, kościół św. Jana Chrzciciela prawdopodobnie z XV wieku, chociaż istnieją przypuszczenia, że mógł powstać w czasach pierwszej lokacji miasta, spichrze zbożowe z XVII i XIX wieku. Mijamy dwa mosty drogowe oraz kolejowy, pod mostami wartki nurt. Dalej Łyna leniwie meandruje rozległą Niziną Sępopolską wśród łąk i zagajników.

182,5 km
Po prawej do Łyny uchodzi niewielka rzeka Pisa, która około dwóch kilometrów wyżej przepływa przez wieś Wiatrowiec.

186,0 km
Sępopol. Poniżej mostu drogowego w poprzek nurtu leżą ruiny starego mostu, można próbować przepłynąć lewą stroną, w przypadku niskiego stanu wody bezpieczniej jest przenieść kajak.
Miasto pięknie położone, w zakolu Łyny i wpadającego do niej Gubru. Sępopol uzyskał prawa lokacyjne w roku 1351, początkowo był tu zamek krzyżacki. Najcenniejszymi zabytkami Sępopola są: kościół św. Michała Archanioła z XIV wieku, pozostałości obwarowań miejskich z tego samego okresu oraz wybudowana w 1912 wieża ciśnień unowocześniona, funkcjonująca do dzisiejszego dnia.

200,0 km
Stopki, ostatnia miejscowość przed granicą państwa, możliwość noclegu na polu namiotowym.
Po wcześniejszym uzgodnieniu ze służbami granicznymi można dopłynąć do położonej około 5 kilometrów dalej granicy państwa. W przypadku wypełnienia niezbędnych formalności spływ można przedłużyć, aż do Zalewu Wiślanego.

Źródło: www.mazurypttk.pl

Źródło: Atlas "Szlak kajakowy Łyny i jej dopływów" wykonano na zlecenie W-M ROT w Olsztynie.
Foto: Atlas "Szlak kajakowy Łyny i jej dopływów"  W-M ROT w Olsztynie.
Foto: Archiwum. W-M ROT